Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 129

Warning: Illegal string offset 'active' in /templates/yoo_scoop/html/pagination.php on line 135

Ostatnie lata życia

Ostatnie lata życia spędził Bakunin w miejscowości Lugano. Stąd 11 listopada 1874 roku pisał do Ogariowa list, odzwierciedlający jego ówczesne usposobienie:

Ja także, mój stary przyjacielu, odsunąłem się i tym razem odsunąłem się stanowczo, i ostatecznie od wszelkiej działalności politycznej. Po pierwsze dlatego, że obecnie czasy dla takich przedsięwzięć są stanowczo nieodpowiednie; bismarkianizm, tj. militaryzm, policja i monopol finansowy, skojarzone w jednym systemie, noszącym nazwę państwa nowoczesnego, wszędzie triumfują. Może przejdzie dziesięć czy piętnaście lat, w ciągu których triumfować będzie ta potężna i uczona negacja wszystkiego, co ludzkie.

14 stycznia 1875 roku pisał do młodego Włocha, Carlo Bellerio:

Teraz jestem zupełnie spokojny, tym więcej, że nowiny z Rosji doskonałe, tak że wkrótce zdolny byłbym zawołać: wszystko idzie ja" najlepiej na tym najlepszym z możliwych światów, gdyby nie było papieża, Wiktora Emanuela et consortes [tu: i im podobnych] we Włoszech, Mac Mahona z 9/10 Zgromadzenia w Wersalu, Bismarcka i Moltkego w Berlinie, cesarza rosyjskiego w Petersburgu, Alfonsa, Izabelli, Karlosa, Pavii, Serrano i innych kanalii, triumfujących w Hiszpanii. Tak, mój drogi, epoka nasza to triumf powszechny szelmostwa (de la canaillerie). Czy długo to potrwa? Nie tak długo, jak trwało dawniej, lecz przewlecze się jeszcze przez lat parę - i trzeba uzbroić się w cierpliwość.

W liście do Elisee'a Reclusa z 15 lutego 1875 roku, w taki sposób charakteryzował sytuację ówczesnej Europy:

Mój najdroższy przyjacielu. [...] Zgadzam się z tobą co do tego, że godzina rewolucji minęła, nie wskutek strasznych klęsk, których byliśmy świadkami i strasznych porażek, jakich ofiarami, mniej lub więcej winnymi, staliśmy się, lecz dlatego, że jak to stwierdziłem ku mojej wielkiej rozpaczy i jak to stwierdzam co dzień na nowo, masy są zgoła pozbawione myśli, nadziei i namiętności rewolucyjnej, a gdy ich nie ma, na próżno człowiek czynić będzie wysiłki, nic nie wskóra. [...] Biedna ludzkość! Widoczną jest rzeczą, że będzie ona mogła wyjść z tej kloaki tylko przez olbrzymią rewolucję socjalną. Lecz jakżeż dokona tej rewolucji? Nigdy reakcja międzynarodowa w Europie nie była tak strasznie uzbrojona przeciwko wszelkiemu ruchowi ludowemu. Uczyniła ona z represji nową wiedzę, wykładaną systematycznie w szkołach wojskowych porucznikom wszystkich krajów. A do atakowania tej twierdzy niezdobytej cóż mamy? Zdezorganizowane masy. [...] Pozostaje inna nadzieja: wojna powszechna. Te olbrzymie państwa militarne będą musiały prędzej czy później zniszczyć się i pożreć wzajemnie. Lecz co to za perspektywa?

Pod koniec 1875 roku Bakunin był już ciężko chory. Młoda rewolucjonistka W. A Bauler, która na wiosnę 1876 roku wyjechała do Szwajcarii i widywała stale Bakunina, tak opisywała ostatnie miesiące jego życia:

Pamiętam, jak czasem w niedzielę przychodziło do pokoju Bakunina dwóch, trzech i więcej robotników. Santandrea siedział nieruchomo i oparłszy łokcie o stół, a swą głowę patrycjusza rzymskiego o ręce skrzyżowane, patrzył dużymi, czarnymi ekstatycznymi oczyma wprost na usta Bakunina. Mazzoti, bardziej ekspansywny, żywy i naiwny, uśmiechał się, potakiwał, kiwał głową i ze smutkiem spoglądał na mnie, żałując widocznie, że ja nie rozumiem wielkich słów, że nie mogę podzielać jego zachwytu.

A Bakunin palił papierosa za papierosem, popijał haustami herbatę z ogromnej filiżanki i mówił po włosku długo i dużo... Z początku nie rozumiałam nawet ogólnego sensu rozmowy, lecz gdy patrzyłam na twarze obecnych, wydawało mi się, że obok mnie dzieje się coś niezwykle ważnego i uroczystego. Atmosfera takich rozmów mnie porywała, wytwarzała we mnie, powiedziałabym, w braku innego wyrażenia, nastrój modlitwy. Wzmagała się wiara, wątpliwości zacierały się. Znaczenie osoby Bakunina wyjaśniało się dla mnie, postać jego rosła. Rozumiałam, że siła jego spoczywa w umiejętności panowania nad duszami ludzi [...]. Na czym właściwie polegał urok Bakunina? Określić to ściśle według mnie niepodobna, gdyż najtrafniejszym określeniem będzie niejasna formuła - na całym jego jestestwie. Nie siłą przekonania działał, nie myśl budził swą myślą, lecz podnosił wszelkie buntujące się serce, budził żywiołową nienawiść. Ta porywała swą pięknością, stawała się twórczą... "Żądza niszczenia jest żądzą twórczą" - powtarzał Bakunin do końca życia. Czy nie w tej formule szukać należy rozwiązania zagadki jego uroku?

Gdy Michaił Aleksandrowicz czuł się zmęczony i był wskutek tego nierozmowny, kazał mi opowiadać o wsi. Lecz interesowała go nie charakterystyka ludzi lub zmienione od jego czasów obyczaje, lecz głównie obrazy natury rosyjskiej. Czasem pytał, jak gdyby sam coś sobie przypomniał i chciał wywołać w sobie barwniejsze wspomnienie. - "A czy było u was na wsi bagno leśne?" Lub mówił: "Opowiedz, jaki był u was sad owocowy..." Jeśli mój obrazek natury rosyjskiej udawał się, Michaił Aleksandrowicz za parę dni kazał mi powtarzać opowiadanie.

W czerwcu 1876 roku stan zdrowia Bakunina pogorszył się groźnie. Udał się do Berna, do swych przyjaciół, profesora Adolfa Vogta i małżonków Reichel.

1 lipca 1876 roku zakończył życie.

Opracowano na podstawie:


Hanna Temkinowa "Zarys biografii" w: "Bakunin i antynomie wolności"
Jan Kucharzewski "Od białego caratu do czerwonego", t. 2 i 4
"Chronology of Bakunin's Life" na: www.recollectionbooks.com
Konrad Świerczyński "Michał Bakunin. Życiorys"
Biographie de Bakunin w: Oeuvres complete (CD)


Cytowanie artykułu:
Kaczmarek Damian : Zarys biografii Michała Bakunina [online]. Przegląd Anarchistyczny, [dostęp: 29.10.2020]. Dostępny w Internecie: http://przeglad-anarchistyczny.org/opracowania-historyczne/157-zarys-biografii-michala-bakunina?start=15

Przypis zgodny ze standardem PN-ISO 690-2:1999. Informacja i dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Dokumenty elektroniczne i ich części.

(Strona 16 z 16)
Artykuł aktualizowany: 23.11.2009